OBRĄCZKI

Katastrofa smoleńska dotknęła osobiście wiele osób – żony, mężów, rodziców i dzieci – najbliższych ofiar. Jak po niemal dwóch latach żyją wdowy? Niektóre walczą o własną prawdę o Smoleńsku. Inne oswajają Smoleńsk. Jeszcze inne po prostu starają się zapomnieć. Ewa Komorowska: – Chcę żyć. Nie chcę zginąć w tej katastrofie. Dla wielu każda kolejna konferencja prasowa, przeciek ze śledztwa i nagranie z czarnej skrzynki oznacza tabletki na uspokojenie albo bezsenność. Telefony od znajomych i od nawiedzonych: – Słyszała pani, że rannych w katastrofie Rosjanie dobijali strzałami w tył głowy? W pierwszych godzinach pojawia się informacja, że troje pasażerów tupolewa przeżyło. Niemal każda z nich trzyma się myśli, że to jej mąż jest wśród uratowanych. Ale to nieprawdziwa informacja. Z okładek tabloidów dowiadują się, jakie przedmioty zostały po ich mężach. W gazecie oglądają zdjęcia strzępów ubrań. Potem już na własne oczy w wielkiej hali pod Mińskiem Mazowieckim, dokąd zwożone są rzeczy ofiar. Książki, dokumenty, obrączki, garnitury. Wszystko śmierdzące, brudne i przesiąknięte naftą. Obrączki po mężach wieszają na szyi, na łańcuszkach albo chowają na dnie szuflady. Odbierają telefony od dziennikarzy. Po pytaniu „Pani X?" już wiedzą, kto dzwoni. Odkładają słuchawkę lub mówią, że pomyłka. 

ZNIECZULENIE

Wdowy po ofiarach ból łączy krótko. Przez kilka tygodni. Potem wdowieństwo po Smoleńsku zabarwia się na kolor polityczny. Media wiążą je w osobne pęczki. Dlatego jeszcze w maju 2010 r. wdowy piszą list otwarty do polityków i dziennikarzy: „Nie ulegajcie pokusie prowadzenia politycznej gry naszą żałobą". Podkreślają: najważniejsza jest dobra pamięć o ofiarach. Ewa Komorowska: – Cierpienie po śmierci najbliższej osoby jest nie do wyobrażenia. Nie chodzi o to, że jest większe, ale inne. Organizm jest w stanie szoku, który działa jak znieczulenie. To stan fizyczny nieporównywalny z normalnym. Wywołuje poczucie jedności z ludźmi, którzy są w podobnym stanie. Aż się chce ich przytulać do serca. To powodowało początkową bliskość członków rodzin katastrofy. Ale już wtedy list podpisuje tylko część z nich. Te, które nie podpisują, miesiąc później założą stowarzyszenie Katyń 2010. Małgorzata Szmajdzińska: – Na początku dużo się działo, często się spotykałyśmy. Teraz są inne emocje. Przełomowy był moment, gdy powstała nazwa stowarzyszenia: Katyń 2010. Wiele osób, nawet niezaangażowanych politycznie, było zniesmaczonych. Porównanie tej sytuacji z masowym mordem było nie na miejscu. Nie znalazłam w sobie takich emocji, żeby się pod tym podpisać. Zuzanna Kurtyka, szefowa Katynia 2010, na spotkaniach w Polsce podsumowuje wdowy niezaangażowane: – Ludzie mają różne potrzeby. Jedni chcą zapomnieć, zadowalają się kłamstwami, które słyszą w telewizji. Ja ich rozumiem, choć wybrałam inną drogę. Kurtyka krytykuje ekipę Tuska za śledztwo w sprawie katastrofy. Na własną rękę przygotowuje uwierzytelnione tłumaczenie na język angielski uwag do raportu MAK (żeby zaistniały w opinii światowej). Walczy w sprawie Smoleńska. Już na pierwszą rocznicę katastrofy na cmentarz na Wojskowych Powązkach w Warszawie przychodzą osobno. Najpierw te, którym nie przeszkadza obecność Tuska i Komorowskiego. Godzinę po nich te z flagami z kirem i nalepkami „Smoleńsk 2010 pamiętamy". Beata Gosiewska woli nie spotykać się na cmentarzu z rządem i prezydentem: – Wyjaśnienie przyczyn katastrofy to obowiązek rządu. Od dwóch lat na to czekam. Niestety, zamiast zająć się tą sprawą poważnie, wielokrotnie nas, rodziny ofiar, okłamywano i próbowano ośmieszyć.

PIEKŁO

10 kwietnia rano do Ewy Błasik dzwoni szwagier. Pyta: – Którym samolotem poleciał Andrzej? Jakiem czy tupolewem? Kiedy słyszy odpowiedź, mówi tylko: „Ewa, włącz telewizor". Przez pierwszy tydzień wdowa po generale nie płacze. Modli się. Nie ma siły lecieć do Moskwy na identyfikację. Ciało jej męża rozpoznają piloci (trumna z ciałem gen. Andrzeja Błasika wraca do Polski jako jedna z ostatnich). Potem zaczyna się śledztwo. Najgorzej mają wdowy po załodze i bliscy tych, których głosy pojawiły się w zapisach z czarnych skrzynek. Po konferencjach rozsyłają między sobą SMS-a: „Piekło się dopiero zaczyna. W kogo uderzą następnym razem?". Po Ewie Błasik przejeżdża medialny walec. Miesiącami czyta, ogląda, słucha: jej mąż, szef sił powietrznych, naciskał na załogę. Miał konflikt z pilotem Arkadiuszem Protasiukiem. Zbeształ go przed odlotem do Smoleńska, a potem stresował załogę swoją obecnością w kabinie. Wreszcie raport MAK: generał Błasik raz że stresował, dwa – był pijany. Od tego momentu Ewa Błasik nie ogląda telewizji. Szuka prawnika, które będzie bronił dobrego imienia męża. Mówi: przecież przed uroczystościami nigdy nie pił. To niemożliwe. Tym bardziej w drodze do Katynia. To nagonka. Walczy tak, jak potrafi: zaraz po prezentacji raportu MAK jedzie do Sejmu, organizuje błyskawiczną konferencję. Roztrzęsiona mówi do dziennikarzy: „Na oczach całego świata obraża się polskiego generała”. Potem z „reżimowymi” dziennikarzami już nie rozmawia.

NAZWISKO

Pisze list do komisji MAK: że ogłaszanie wyników sekcji zwłok jej męża to złamanie konwencji chicagowskiej. Rosjanie oficjalnie się mitygują, wycinają z internetu fragmenty poświęcone sekcji Błasika. Zaraz potem rosyjski dziennik „Izwiestia" pisze, że Błasikowa boi się prawdy. Udziela wywiadów, głównie „Naszemu Dziennikowi". Mówi: – Rosjanie kłamią nam prosto w twarz. Śmieją się z Polaków. Oczerniają nas przed całym światem, a my w żaden sposób na to nie reagujemy. Jako żona ofiary ma dostęp do części akt ze śledztwa smoleńskiego. Wie, że w prokuraturze są zeznania rodzin pilotów, które bardzo źle mówią o generale Błasiku. Jej pełnomocnikiem zostaje mecenas Bartosz Kownacki, były członek komisji weryfikacyjnej WSI. Mówi: – Wszyscy ci, którzy wykreowali fałszywy obraz mojego męża, chcieliby, żebym się poddała. Ja mam wrażenie, że oni nie mówią o moim mężu, tylko o kimś innym. Zgadza się tylko nazwisko. Dziennikarze, publicyści, eksperci lotniczy, którzy przyznają rację Rosjanom, to zdrajcy. Wdowę po generale wspierają PiS i Radio Maryja. Ona w kampanii wyborczej wspiera mecenasa Bartosza Kownackiego, który startuje z list PiS (dostanie się do Sejmu). Po raporcie Millera mówi: „To są kpiny w żywe oczy, kłamstwa”. Kiedy w styczniu prokuratura przyznaje, że głosu Błasika nie słychać w kabinie, triumfuje. Mówi: „Wielkie zwycięstwo prawdy”.

ZDJĘCIE

Jesienią 2011 r. krewni ofiar smoleńskiej katastrofy ruszają na Wiejską. Wdowy z prawa, wdowy z lewa. Do Sejmu z PiS wchodzi Małgorzata Gosiewska (pierwsza żona Przemysława), a do Senatu Beata (druga żona Przemysława). Zuzanna Kurtyka też startuje, ale się nie dostaje. Beata Gosiewska idzie do Senatu, żeby wyjaśnić katastrofę: – Od początku zakładałam, że będę dążyć do poznania prawdy na temat przyczyn katastrofy. Niezależnie od tego, jaki zawód będę wykonywać. Nadzieją na wyjaśnienie tego dramatu jest parlamentarny zespół Antoniego Macierewicza, którego jestem członkiem. Jest koniec marca 2010 r., kiedy ekipa TVN przyjeżdża do Małgorzaty Szmajdzińskiej. Przed kamerą opowiada o sobie, żonie przyszłego kandydata lewicy na prezydenta. Pokazuje reporterom album ze zdjęciami: ona, mąż, dwójka dzieci. Szczęśliwa rodzina. Ten materiał nigdy się nie ukaże. Półtora roku później Małgorzata Szmajdzińska startuje do Sejmu z list SLD. I się dostaje. Po co jej Sejm? Znajomi, a za nimi dziennikarze spekulują: żeby wypełniać testament męża. Ale Szmajdzińska tylko macha ręką. Tłumaczy: od śmierci męża własne życie traktuje jak życie numer dwa. Szuka zajęć, żeby nie myśleć. – To jedyny sposób, żeby jakoś funkcjonować. Katastrofa jest ciągle analizowana w mediach. Nie da się przed tym uciec – mówi. – Nie ma spokoju. Druga rocznica wypada dzień po świętach wielkanocnych, a w przeddzień są urodziny mojego męża. To trudny moment. W domu tak jak przed katastrofą – zajmuje się wszystkim. Jest szyją i głową rodziny. Po katastrofie nie zaangażowała się w stowarzyszenie Katyń 2010. Jednak z niektórymi wdowami utrzymuje kontakt. Z rodziną Jolanty Szymanek-Deresz tak jak przed katastrofą w święto Trzech Króli spotyka się na rodzinnym obiedzie. – Relacje z niektórymi wdowami są teraz po prostu koleżeńskie. Nie są związane z podziałami politycznymi. Bardzo się lubimy z Barbarą Stasiak i Joasią Racewicz. To, co się stało, bardzo nas połączyło. Ale co innego spotkania członków rodzin, a co innego ocena organów państwa. Też mam wiele zastrzeżeń do śledztwa. Do takich sytuacji jak ta z generałem Błasikiem nie powinno nigdy dojść – uważa. Małgorzata Szmajdzińska po wejściu do Sejmu ma tydzień wypełniony obowiązkami. Może dlatego czasem jej się wydaje, że do katastrofy doszło zaledwie kilka miesięcy temu. Wciąż nie jest gotowa, żeby rozpakować kartony z rzeczami męża, które przysłała jej Kancelaria Sejmu. Jego zdjęcia od 10 kwietnia 2010 r. wciąż stoją odwrócone do ściany.

ŻYCIE

Ewa Komorowska po katastrofie ucieka przed apatią w aktywność. Wymyśla, żeby poprosić prezydentową Annę Komorowską o pomoc w organizacji pielgrzymki rodzin na miejsce katastrofy. To ona zajmuje się techniczną stroną przedsięwzięcia. Już na miejscu przemawia w imieniu rodzin ofiar: – Nasze serca rozbiły się na tysiące kawałków – mówi. Jej znajomi opowiadają, że przechodzi przez żałobę bez złości i gniewu. Przez pierwszy rok po katastrofie często pojawiała się w mediach. Zawsze gdzieś z boku konfliktów, które rozpala Smoleńsk. Ewa Komorowska: – Cierpienie trzeba jakoś oswoić. Niektóre wdowy wyszły za mąż w wieku 18 lat. Nie pracowały, poświęcały się rodzinie, mąż był dla nich całym światem. Muszą się teraz uczyć żyć tak, jakby uczyły się chodzić. Ja mam inne doświadczenie. Mam dzieci z wcześniejszego małżeństwa. Te dziesięć lat szczęścia, które spędziłam z mężem, to był dar. Wciąż jestem wdzięczna za ten dar, ale uważam, że ważniejsze od codziennego chodzenia na grób jest dobro czynione żywym, kochanym przez mojego męża. Chcę żyć. Nie chcę zginąć w tej katastrofie. Ewa Komorowska po roku od katastrofy usuwa się z mediów. Żyje własnym życiem. Kiedy w lipcu 2011 r. zapraszają ją na prezentację raportu komisji Millera, grzecznie dziękuje. Jest właśnie za granicą, na Krecie. Korzystaliśmy z książek J. Racewicz „12 rozmów o miłości" i D. Walusiaka „Wdowy smoleńskie"